Biblia Gutenberga w Pelplinie – Casambi jako Niewidzialny Straznik Dziedzictwa

Muzeum Diecezjalne w Pelplinie przechowuje jeden z największych skarbów światowego dziedzictwa kulturowego – jedną z zaledwie 48 egzemplarzy Biblii Gutenberga zachowanych na świecie i jedyną w Polsce. Mała księga drukowana w latach 1452-1455, zawierająca 1282 strony na wytrzymałym welinie, wymaga szczególnej opieki. Papieru sprzed ponad pięciuset lat nie wolno narażać na zbyt intensywne światło – normy konserwatorskie ograniczają ekspozycję do maksymalnie 50 luksów. Wydaje się to niemożliwe: jak oświetlić zabytek tak, aby zwiedzający zobaczyli jego piękno, a jednocześnie chronić go przed degradacją?

To wyzwanie stanęło przed Mateuszem Janowskim z zespołu Lightworks. Zamiast tradycyjnych, inwazyjnych instalacji elektrycznych, które narusiłyby zabytkową strukturę opactwa cysterskiego, zaproponowano nowoczesne rozwiązanie bazujące na technologii bezprzewodowej Casambi. Projektantka Anna Bentyn z ABC Studio oraz kustosz dr Juliusz Raczkowski opracowali system, który dziś umożliwia zwiedzającym głębokie doświadczenie z Biblią Gutenberga – ekspozycję, która trwa nie kilka razy w roku, ale permanentnie, pod niezawodną opieką inteligentnego oświetlenia.

Wyzwanie: Ochrona a Dostępność

Zabytkowe przedmioty pękają pod presją sprzecznych wymagań. Z jednej strony muzea chcą udostępniać swoje skarby publiczności – edukacja jest częścią misji instytucji kultury. Z drugiej strony światło to główny sprawca starzenia się materiałów organicznych. Każdy foton padający na pergamin zbliża go o krok ku zniszczeniu. Dla Biblii Gutenberga, której przeszłość zajmuje całe wieki, nawet zmiany niewidoczne gołym okiem kumulują się w niepowracalne szkody.

Przed wdrożeniem systemu ekspozycja Biblii w Pelplinie dostępna była zaledwie kilka razy w roku, w zdysponowanych godzinach, z oświetleniem tradycyjnym – oświetleniem, które trudno było precyzyjnie kontrolować. Zwiedzający widzieli zabytek w suboptimalnych warunkach wizualnych, a ryzyko konserwatorskie wciąż pozostawało wysokie.

Dyrekcja muzeum stawiła jasne warunki: system musi pozwolić na permanentną ekspozycję Biblii, z możliwością zwiedzania każdego dnia roboczego, bez naruszania historycznych ścian opactwa, z najwyższymi standardami ochrony światła. Ani jedno z tych wymagań nie mogło być negocjowalne.

Tradycyjne podejście – ukryte okablowanie, centrale sterujące, przełączniki montowane w ścianach – byłoby katastrofą dla zabytkowego wnętrza. Opactwo cysterskie w Pelplinie to kompleks z XIII wieku, a każda bruzda wkuwana w mur to potencjalna strata historycznego bogactwa. Poszukiwano zatem rozwiązania fundamentalnie innego.

Rozwiązanie: Casambi jako Niewidzialny Strażnik

Lightworks zaproponowała system sterowania oświetleniem bazujący na technologii Bluetooth Low Energy mesh – konkretnie platformę Casambi, której jest oficjalnym VAR-em w Polsce od 2019 roku. Technologia ta pozwala na budowanie bezprzewodowych sieci urządzeń, gdzie każde urządzenie komunikuje się z pozostałymi bez centralnego kontrolera. Dla Pelpina oznaczało to przełomową możliwość: instalacja bez kabli, bez bruzd w ścianach, bez inwazji w zabytkową strukturę.

System składał się z około 40 węzłów inteligentnych sterowników Casambi umieszczonych wewnątrz opraw LED, czujników ruchu i natężenia światła dziennego, przełączników bezprzewodowych EnOcean, adaptera szynowego 3-fazowego, modułu PWM4 oraz tabletu do zarządzania całością. Każda oprawa mogła być kontrolowana indywidualnie z dokładnością do pojedynczych punktów procentowych natężenia – precyzja, którą absolutnie wymagał konserwator zabytku.

Projektantka Anna Bentyn z ABC Studio i dr Juliusz Raczkowski opracowali scenariusze oświetleniowe dostosowane do trójwymiarowego charakteru wnętrza i czułości manuskryptu:

• Scenariusz podstawowy: automatyczne ograniczenie do około 25 luksów na nocy i poza godzinami otwarcia – chroni zabytek bez wyłączenia możliwości monitorowania
• Scenariusz ekspozycyjny: płynne zwiększenie do 50 luksów (maksimum normy konserwatorskiej) gdy czujniki ruchu wykryją zwiedzającego
• Scenariusz dynamiczny: automatyczne dostosowanie intensywności w zależności od naturalnego światła przenikającego przez zabytkowe witraże

Wszystko to bez widocznego dla zwiedzającego aparatu technicznego. Sterowniki ukryte w oprawach, czujniki dyskretnie zamontowane, przełączniki bezprzewodowe – system działał jak niewidzialny strażnik.

Realizacja: Od Audytu do Komplementarności

Proces wdrożenia rozpoczął się od czegoś, czym Lightworks zajmuje się od ponad dwóch dekad: audytu i specyfikacji. Mateusz Janowski przeprowadził szczegółową analizę potrzeb, pomiary fotometryczne i ocenę warunków akustycznych oraz termicznych wnętrza. Każdy centymetr ekspozycji Biblii został zmapowany, każde źródło naturalnego światła przeanalizowane. Ta faza nie trwała kilka dni – inwestycja czasu w zrozumienie kontekstu to gwarancja sukcesu.

Projektowanie systemu sterowania poprzedłem dyskusjami z dr Juliuszem Raczkowskim, kustozem, który zna każdy wymiar swojej kolekcji. Anną Bentyn przygotowała wizualizacje rozmieszczenia opraw, symulacje zacieniowania, analizy równomierności oświetlenia. Casambi pozwolił na zaawansowane modelowanie, zanim jakikolwiek komplement znalazł się na ścianach.

Dystrybucja produktów Casambi – kompleksowa dostawa wszystkich komponentów – była zorganizowana w taki sposób, aby ograniczyć liczbę dostaw i zamieszanie w muzeum. Lightworks przygotowała wszystko czemu ulegnie harmonogram wdrożenia.

Faza instalacji i uruchomienia przebiegła sprawnie. Technicy montowali oprawy, integrując sterowniki Casambi bezpośrednio w urządzeniach. Brak kabli oznaczał, że prace mogły być realizowane bez dotykania ścian lub podłóg. Całość została zakończona w kilka dni, z minimalnym wpływem na działalność muzeum. Następnie przyszedł tzw. commissioning – proces konfiguracji, którego dokonano za pomocą dedykowanych narzędzi Casambi. Każda oprawa została skalibrowana, każdy czujnik przetestowany, każdy scenariusz zweryfikowany pod nadzorem konserwatorskiego.

Rezultaty: Historia Zmieniła Wymiar

Nowa ekspozycja Biblii Gutenberga w Pelplinie to dziś model dla innych instytucji w Polsce. Biblia dostępna jest każdego dnia roboczego, bez ograniczeń czasowych. Zwiedzający mogą poświęcić jej tyle czasu, ile chcą, oglądać szczegóły kolorowych iluminacji, czytać tłumaczenia marginesowe. Oświetlenie LED dostarcza światła o temperaturze około 3000K – ciepłe, przyjemne dla oka, a jednocześnie wiernie oddające oryginalne kolory farb używanych w XV wieku.

System automatycznie ogranicza ekspozycję świetlną: gdy brak zwiedzających, natężenie spada do minimum; gdy rozpoznane zostaje wejście osoby, światło płynnie wzrasta. Każdy foton jest monitorowany i rejestrowany. Dr Juliusz Raczkowski otrzymuje codzienne raporty o parametrach ekspozycji – dane, które będą służyć konserwacji przez następne pokolenia.

Z perspektywy operacyjnej muzeum zyskało system, który obsługuje się intuicyjnie. Pracownicy korzystają z aplikacji mobilnej na tabletach, bez potrzeby specjalistycznego przeszkolenia. Włączanie oświetlenia, tworzenie scenariuszy, monitorowanie stanu – wszystko dostępne z kilku dotknięć.

Energetycznie: LED-y wraz z inteligentnymi czujnikami zmniejszyły zużycie energii przeznaczonej na oświetlenie ekspozycji o więcej niż połowę, w porównaniu do tradycyjnych systemów. To obniża koszty operacyjne.

’Nowoczesne oświetlenie z kontrolą Casambi pozwoliło Pelplinowi otworzyć nowy rozdział historii – rozdział, w którym najcenniejsza księga świata jest dostępna dla wszystkich, a jednocześnie bezpieczniejsza niż kiedykolwiek wcześniej.’

Galeria

O Lightworks

Lightworks to oficjalny Value-Added Reseller (VAR) technologii Casambi w Polsce, funkcjonujący w branży oświetleniowej i elektronicznej przez ponad dwadzieścia lat. Od 2019 roku specjalizuje się w projektach inteligentnego sterowania oświetleniem, z portfelem ponad tysiąca wdrożonych instalacji – od domów przez biura, po duże obiekty publiczne i zabytkowe.

Siła Lightworks polega na kompleksowości oferty. Proces, który Mateusz Janowski, Anna Bentyn i zespół praktykują przy każdym projekcie, obejmuje:

1. Audyt i specyfikacja: pogłębiona analiza potrzeb klienta, pomiary, konsultacje z ekspertami
2. Projektowanie systemu sterowania: opracowanie scenariuszy, rozmieszczenia urządzeń, strategii automatyzacji
3. Dystrybucja – kompleksowa dostawa: organizacja i dostarczenie wszystkich niezbędnych produktów Casambi
4. Wdrożenie, uruchomienie, komisjonowanie: profesjonalna instalacja, konfiguracja, testy, certyfikacja systemu
5. Wsparcie konserwatorskie: bieżące wsparcie techniczne, aktualizacje, optymalizacja, szkolenia dla personelu

System realizowany w Pelplinie stanowi przykład tego, jak Lightworks pracuje – nie jako dystrybutor sprzedający półki produktów, ale jako partner, który rozumie kontekst każdej instalacji i buduje rozwiązania na miarę rzeczywistych wyzwań.

Linki do Dalszej Nauki

Dla instytucji zainteresowanych wdrożeniem podobnych systemów, Lightworks udostępnia rozbudowaną dokumentację:

• sceny oswietleniowe Casambi – jak tworzyć dynamiczne scenariusze dostosowane do zmiennych warunków
• czujniki Casambi – mechanizmy automatyzacji bazujące na detektorach ruchu, światła i temperatury
• sciemnianie Casambi – precyzyjna regulacja natężenia i barwy światła
• commissioning Casambi – proces konfiguracji i testowania systemów

Każdy z tych artykułów zawiera praktyczne wskazówki i case studies z rzeczywistych instalacji.

Lightworks Polska Oficjalny VAR Casambi w Polsce 20 lat doświadczenia w branży oświetleniowej i elektronicznej 1000+ wdrożonych projektów Zaangażowanie w R&D i innowacje

Dla konsultacji projektowych kontakt: hello@lightworks.com.pl